Układ AB0 (ABO) dzieli krew na grupy 0, A, B i AB na podstawie antygenów A i B na erytrocytach oraz przeciwciał anty-A i anty-B w osoczu. Zgodność grup krwi zależy od rodzaju przetaczanego składnika: zasady dla koncentratu krwinek czerwonych i osocza są przeciwne.
Czym jest układ AB0?
Układ AB0 to klasyfikacja krwi oparta na dwóch rodzajach antygenów: A i B. Antygeny znajdują się na powierzchni erytrocytów, czyli krwinek czerwonych. Ich obecność albo brak wyznacza jedną z 4 grup: 0, A, B lub AB.
Drugi element układu stanowią naturalne przeciwciała obecne w osoczu. W układzie AB0 występują naturalne przeciwciała przeciw antygenom A lub B nieobecnym na własnych erytrocytach. Z tego powodu grupa krwi wpływa na zgodność podczas przetaczania.
W praktyce laboratoryjnej oznaczenie grupy AB0 obejmuje identyfikację antygenów A i B oraz regularnych przeciwciał anty-A i anty-B. Takie badanie jest jednym z elementów przygotowania do transfuzji zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 2023 roku.
Antygeny A i B oraz naturalne przeciwciała
Każda z 4 grup ma określony układ antygenów na erytrocytach i przeciwciał w osoczu:
- Grupa A ma antygen A oraz przeciwciała anty-B.
- Grupa B ma antygen B oraz przeciwciała anty-A.
- Grupa AB ma antygeny A i B, ale nie ma naturalnych przeciwciał anty-A ani anty-B.
- Grupa 0 nie ma antygenów A ani B, natomiast ma przeciwciała anty-A i anty-B.
Ta zależność ma znaczenie przy ocenie zgodności przetaczanych składników. Przy ocenie zgodności nie wystarczy więc sprawdzić samej litery lub cyfry określającej grupę. Znaczenie ma także to, czy przetaczane są erytrocyty, czy osocze, ponieważ w osoczu znajdują się przeciwciała.
Określenia grupa krwi A B AB 0 i układ ABO odnoszą się do tego samego systemu. Określenia AB0 i ABO odnoszą się do tego samego układu grup krwi. Zasady opisane przez Światową Organizację Zdrowia w 2010 roku opierają się na tej samej relacji antygenów i przeciwciał.
Częstość grup krwi w Polsce
W przywoływanych danych dla Polski najczęstsza jest grupa A — 38%. Drugie miejsce zajmuje grupa 0 — 36%, następnie grupa B — 18%, a najrzadsza jest grupa AB — 8%. Dane te publikuje Zintegrowana Platforma Edukacyjna w materiale „Szczególna rola krwi”.
Częstość grup nie zmienia zasad zgodności. Grupa występująca u większej liczby osób nie staje się automatycznie zgodna ze wszystkimi pozostałymi grupami. Podobnie rzadsza grupa AB ma określone możliwości otrzymywania składników, ale jej krwinki czerwone można przekazywać tylko wybranym biorcom w ramach układu AB0.
| Kategoria | Dawca/składnik | 0 | A | B | AB |
|---|---|---|---|---|---|
| Częstość w Polsce | Grupa 0 | 36% | |||
| Częstość w Polsce | Grupa A | 38% | |||
| Częstość w Polsce | Grupa B | 18% | |||
| Częstość w Polsce | Grupa AB | 8% | |||
| KKCz — zgodność z biorcą | Dawca 0 | 1 | 1 | 1 | 1 |
| KKCz — zgodność z biorcą | Dawca A | 0 | 1 | 0 | 1 |
| KKCz — zgodność z biorcą | Dawca B | 0 | 0 | 1 | 1 |
| KKCz — zgodność z biorcą | Dawca AB | 0 | 0 | 0 | 1 |
| Osocze — zgodność z biorcą | Dawca 0 | 1 | 0 | 0 | 0 |
| Osocze — zgodność z biorcą | Dawca A | 1 | 1 | 0 | 0 |
| Osocze — zgodność z biorcą | Dawca B | 1 | 0 | 1 | 0 |
| Osocze — zgodność z biorcą | Dawca AB | 1 | 1 | 1 | 1 |
W wierszach zgodności 1 oznacza możliwość zastosowania danego składnika według samego układu AB0, a 0 — brak zgodności. Tabela nie uwzględnia RhD, innych antygenów, przeciwciał nieregularnych ani wskazań klinicznych.
Zgodność koncentratu krwinek czerwonych
W przypadku koncentratu krwinek czerwonych (KKCz) ocenia się przede wszystkim antygeny obecne na przetaczanych erytrocytach. Biorca grupy 0 otrzymuje KKCz grupy 0. Biorca grupy A może otrzymać KKCz grupy A lub 0, a biorca grupy B — grupy B lub 0.
Biorca grupy AB może w ramach samego układu AB0 otrzymać KKCz grupy AB, A, B lub 0. Odwrotna zasada dotyczy dawcy: krwinki czerwone grupy AB mogą zostać przekazane biorcy AB, ale nie biorcy 0, A ani B. Krwinki grupy 0 nie mają antygenów A i B, dlatego w tej ograniczonej macierzy mogą być zgodne z biorcami wszystkich 4 grup.
To właśnie dlatego określenie „uniwersalny dawca” wymaga doprecyzowania: dotyczy określonego składnika i określonego zakresu antygenów, a nie każdej sytuacji transfuzji. Przy doborze KKCz uwzględnia się również RhD oraz pełną ocenę immunohematologiczną, zgodnie z wytycznymi WHO z 2010 roku.
Zgodność osocza
W przypadku osocza zasady są przeciwne, ponieważ to ono zawiera przeciwciała. Osocze AB nie ma naturalnych przeciwciał anty-A i anty-B, dlatego może być podane biorcy każdej grupy AB0. Osocze A może otrzymać biorca grupy 0 lub A, natomiast osocze B — biorca grupy 0 lub B.
Osocze grupy 0 zawiera zarówno przeciwciała anty-A, jak i anty-B. Z tego powodu może być podane wyłącznie biorcy grupy 0. Nie należy więc przenosić reguły dotyczącej KKCz na osocze: grupa 0 jest najbardziej ograniczona jako dawca osocza, a grupa AB ma w tym zakresie najszerszą zgodność.
Wytyczne „Guidelines and Principles for Safe Blood Transfusion Practice, Module 3” z 2010 roku opisują te różnice osobno dla krwinek czerwonych i osocza. Ostateczny wybór składnika zależy jednak od procedury transfuzjologicznej i oceny pacjenta.
Dlaczego sama grupa AB0 nie wystarcza?
Oznaczenie grupy AB0 jest ważne, ale nie zamyka oceny przed transfuzją. Badanie obejmuje antygeny A i B oraz regularne przeciwciała anty-A i anty-B. Gdy jest wymagane, wykonuje się także próbę zgodności, w której między innymi bada się surowicę biorcy z krwinkami dawcy.
W praktyce bierze się pod uwagę także RhD, inne antygeny, przeciwciała nieregularne i wskazania kliniczne. Oznacza to, że tabela zgodności przedstawia wyłącznie regułę edukacyjną dla układu AB0, a nie samodzielną podstawę do wyboru krwi.
W wyjątkowo nagłym przypadku bez potwierdzonej grupy polskie przepisy przewidują KKCz grupy 0 oraz osocze grupy AB. Następnie należy niezwłocznie oznaczyć grupę AB0 i wykonać próbę krzyżową, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia — tekstem jednolitym z 2023 roku.
Tabela ma charakter edukacyjny i nie zastępuje oznaczenia grupy, próby zgodności ani decyzji lekarza; transfuzję i dobór składnika wykonuje się wyłącznie zgodnie z procedurami medycznymi, ponieważ niezgodność może spowodować ciężką reakcję hemolityczną.
Najczęstsze pytania
Która grupa krwi jest najczęstsza?
W przywoływanych danych dla Polski najczęstsza jest grupa A — 38%. Następna jest grupa 0 — 36%, potem B — 18% i AB — 8%.
Jakie przeciwciała ma grupa 0?
Osocze osoby z grupą 0 zawiera naturalne przeciwciała anty-A i anty-B. Dlatego krwinki czerwone grupy 0 nie mają antygenów A ani B, ale osocze grupy 0 nie jest uniwersalne dla innych biorców.
Czy osoba z grupą AB może dostać każdą krew?
W uproszczonej zasadzie dotyczącej KKCz osoba z grupą AB może otrzymać krwinki grup 0, A, B lub AB w układzie AB0. Nie oznacza to automatycznie, że każda transfuzja jest bezpieczna: trzeba uwzględnić RhD, inne antygeny, przeciwciała oraz wynik próby zgodności.
Źródła
- Rozporządzenie Ministra Zdrowia — tekst jednolity — Dziennik Ustaw / ELI, 2023, Dz.U. 2023 poz. 1742
- Wytyczne i zasady bezpiecznego przetaczania krwi — moduł 3 — Światowa Organizacja Zdrowia, 2010, Guidelines and Principles for Safe Blood Transfusion Practice, Module 3
- Tabela zgodności grup krwi — Narodowe Centrum Krwi, 2019, strona informacyjna NCK
- Szczególna rola krwi — Zintegrowana Platforma Edukacyjna, brak daty publikacji na stronie, materiał edukacyjny o częstości grup krwi w Polsce
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
